Home (NL)
Nieuwe artikelen
Bijgewerkte artikelen
Nostradamus
Onderzoeksresultaten
Analyse kwatrijnen
Tweede Wereldoorlog
Discussieplatform
Publicaties
Lezingen
Interviews/recensies
Frans onderzoek
Web links
Contact
Gratis nieuwsbrief
Privacy / cookies
Redactioneel
top

NOSTRADAMUS, ASTROLOGIE EN DE BIJBEL
substudie "Tweede wereldoorlog"
Dr. Goebbels nach Aufzeichnungen aus seiner Umgebung 
(B. von Borresholm / K. Niehoff, Berlijn, 1949)
- T.W.M. van Berkel -

English version
 

Von Borresholm Niehoff 1949

Von Borresholm / Niehoff
1949

Nostradamus (Von Borresholm en Niehoff, 1949)
In 1949 verscheen bij uitgeverij Journal in Berlijn, onder goedkeuring van het Franse militaire bewind, Dr. Goebbels nach Aufzeichnungen aus seiner Umgebung. Hierin hebben Boris von Borresholm en Karena Niehoff een portret geschreven van dr. Paul Joseph Goebbels, minister van Propaganda van nazi-Duitsland van 1933 tot 1945, aan de hand van dagboeken die mensen uit zijn omgeving gedurende ongeveer twintig jaar hebben bijgehouden.[1] 
Dr. Goebbels nach Aufzeichnungen aus seiner Umgebung
bestaat uit vier delen: (1) Umrisse, (2) Episoden, (3) Dokumente en (4) Die Physiognomie, een nawoord, geschreven door Konrad Schneider. In deel 2 staat een paragraaf, getiteld Nostradamus. Hierin hebben Von Borresholm en Niehoff gebeurtenissen beschreven die volgens hen hebben plaatsgevonden na de mislukte aanslag op Hitler in november 1939.
Volgens Von Borresholm en Niehoff werd op 9 november 1939 in de Bürgerbräukeller in München een aanslag gepleegd tijdens een samenkomst van de "Dragers van de Bloedorde", zes minuten na het vertrek van Hitler en zijn gevolg. Tijdens zijn terugreis per speciale trein naar Berlijn werd Hitler op de hoogte gesteld van de aanslag. Hij besprak met Goebbels welke maatregelen zouden moeten worden genomen en nodigde hem bij het binnenlopen van de trein in Berlijn uit om de volgende dag, tijdens de lunch, de commentaren in de buitenlandse pers door te nemen.[
2]  
De volgende dag liet Hitler Goebbels een brief lezen, gedateerd op 2 november 1939. Hierin had Karl Ernst Krafft, woonachtig in een dorp in het Zwarte Woud, geschreven dat hij zich sinds jaren bezighield met astrologie, Hitlers horoscoop had berekend en waarschuwde dat diens leven tussen 7 en 10 november 1939 door geweld werd bedreigd. Krafft was zich ervan bewust dat de partij niets moest hebben van astrologie, maar vond het als partijlid zijn plicht Hitler dringend te vragen zich in deze periode niet onnodig in de openbaarheid te begeven en zich te verzekeren van een verhoogde mate van beveiliging. De brief was afgesloten met de woorden Heil Hitler en de handtekening "Karl Ernst Krafft".
Goebbels wist dat Hitler al lange tijd op zoek was naar een "Seni".
[3] In de hoedanigheid van astrologisch adviseur zou Krafft in die behoefte kunnen voorzien, waardoor Hitler zich vrijwel zeker zou onttrekken aan Goebbels' invloed. Goebbels kon echter niets inbrengen tegen de brief en ging over tot het bespreken van de berichtgeving over de aanslag in de buitenlandse pers. De brief werd meegegeven aan Heinrich Himmler, het hoofd van de Duitse politie, wiens taak het was te onderzoeken of Krafft betrokken was bij de aanslag.
Enkele dagen later liet Goebbels een van zijn medewerkers inlichtingen inwinnen over Krafft. Hij vond het namelijk beter dat Krafft binnen zijn invloedssfeer zou komen dan dat deze astroloog invloed zou kunnen uitoefenen op Hitler. Goebbels vernam dat Krafft, die inmiddels door de Gestapo was gearresteerd, een teruggetrokken leven leidde in het Zwarte Woud en Franse boeken vertaalde. Goebbels deed navraag bij de Gestapo en vernam dat er geen belastende omstandigheden waren. Hij bewerkstelligde Kraffts vrijlating en liet hem overbrengen naar zijn werkkamer aan de Wilhelmplatz in Berlijn, buiten medeweten van zijn huismeester en zijn personeel.
[4] Goebbels stelde hem vragen over zijn brief van 2 november. Krafft zei dat hij de brief had geschreven vanwege bezorgdheid om het welzijn van de Führer en niet te begrijpen waarom hij was gearresteerd. Toen Goebbels hem vertelde dat hij degene was die zijn vrijlating had bewerkstelligd, dankte Krafft hem met tranen in zijn ogen.
Op Goebbels' vraag waarmee Krafft nu bezig was, liet Krafft hem een manuscript zien, getiteld Einführung zu den Prophéties de Maistre Michel Nostradamus, en las hieruit een kwatrijntekst voor:

Translatera en la grande Germanie
Brabant et Flandes, Gent, Bruges, Boloigne:
La Traisue fainte, le grand duc d'Armenie,
Assailira Vienne et la Coloigne.
[5] 

Krafft verklaarde dit kwatrijn als volgt: omdat de wapenstilstand bedrog was, zal de grote Leider van Arminië (het land van Arminius) Brabant, Vlaanderen, Gent, Brugge en Boulogne naar Duitsland overbrengen en op verrassende wijze Wenen en het Rijnland bezetten.
Goebbels besefte dat Krafft er geen weet van had hoe waardevol zijn materiaal was. Hij vertelde Krafft dat hij hem in de toekomst goed zou kunnen gebruiken, mits hij zou zweren hierover te zwijgen. Goebbels wilde dat Krafft Hitlers horoscoop dag aan dag zorgvuldig zou analyseren en hem, Goebbels, direct schriftelijk zou informeren als er aanwijzingen waren dat voor Hitler gevaar zou dreigen. Krafft moest hiervoor binnen Goebbels' handbereik zijn. Goebbels zou ervoor zorgen dat Krafft een baan zou krijgen bij de Franse vertaalafdeling van het Deutsche Nachrichtenbüro.
Enkele maanden later, zo besluiten Von Borresholm en Niehoff hun verhandeling, werden miljoenen pamfletten uitgestrooid over de Maginotlinie. Hierop stond in het Frans dat Nostradamus niet alleen Hitlers mars naar het Rijnland en Oostenrijk had voorspeld, maar ook de verovering van België en de Kanaalkust. Hopelijk zou het de lezers van deze pamfletten niet opvallen dat in deze voorspelling de woorden "grootvorst van Armenië" stonden (grand duc d'Armenie) en niet de woorden "grote Leider van het land van Arminius".
Volgens de uitgever van Dr. Goebbels nach Aufzeichnung aus seiner Umgebung zijn alle voorvallen en uitspraken waarover Von Borresholm en Niehoff hebben geschreven, ook de meest verrassende en meest onwaarschijnlijke, nog dezelfde dag opgetekend in dagboeken, die op een later moment openbaar zullen worden gemaakt.

 

De lotgevallen van de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff
Willi A. Boelcke heeft in Kriegspropaganda 1939-1941 - Geheime Ministerkonferenzen im Reichspropagandaministerium (Stuttgart, 1966) een samenvatting opgenomen van de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff, ter illustratie van de uitvoering van een controlemaatregel, verordend in de geheime dagelijkse propagandabespreking van 11 november 1939. Volgens punt 4 van de notulen van deze vergadering moest met het oog op 9 november 1939 de inhoud van astrologische publicaties worden nagetrokken. 
In een aantal geheime dagelijkse propagandabesprekingen in de periode november 1939 - september 1940 zijn afspraken gemaakt over de productie en verspreiding van nationaalsocialistisch propagandamateriaal, gebaseerd op de Centuriën. In het verlengde hiervan heeft Boelcke naar aanleiding van de paragraaf van Von Borresholm en Niehoff verondersteld dat Goebbels voor het eerst met de inhoud van de Centuriën in aanraking is gekomen in het gesprek dat hij met Krafft heeft gevoerd, kort na diens vrijlating.
Boelcke heeft de foutieve datum van de mislukte aanslag stilzwijgend gecorrigeerd.[6]
Ellic Howe (Uranias Kinder: die seltsame Welt der Astrologen und das Dritte Reich, DE, 1995, UK: 1984 [1967]) heeft uitgebreid onderzoek heeft gedaan naar het leven en werk van Krafft. Volgens Howe, die alleen kennis heeft genomen van Boelcke's samenvatting van de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff en niet van de paragraaf zelf, is deze paragraaf geen betrouwbare bron van informatie, ook al zou de kern ervan op waarheid berusten. Howe betwijfelt of de brief die Krafft volgens Von Borresholm en Niehoff op 2 november 1939 heeft geschreven, Hitler heeft bereikt.
[7]

 

Uranias Kinder...: Howe over de gebeurtenissen rond de mislukte aanslag op Hitler
De hoofdrolspelers in de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff zijn Goebbels en Krafft. Von Borresholm en Niehoff hebben zich gebaseerd op dagboeken die zijn bijgehouden door mensen die in de omgeving van Goebbels hebben geleefd, één van de hoofdrolspelers. 
In Uranias Kinder... heeft Ellic Howe zich wat betreft zijn weergave van de gebeurtenissen rond de mislukte aanslag op Hitler in november 1939 gebaseerd op gesprekken die hij heeft gevoerd met mensen die Krafft hebben gekend, de andere hoofdrolspeler, zonder een vergelijking te maken met de informatie van Von Borresholm en Niehoff: prof. Hans Bender, (para-)psycholoog,
F.G. Goerner, astroloog/pedagoog; prof. Hans-Hermann Kritzinger, onderzoeker van het paranormale en de Centuriën, en Georg Lucht, die Krafft in de eerste maanden van 1940 assisteerde in de vorm van het uittypen van zijn teksten. Hun contacten met Krafft dateren van vóór 1939.
Volgens Howe had Krafft in één van de astrologisch/economisch/politieke columns die hij schreef in opdracht van Heinrich Fesel, hoofd van Amt VII van het Reichssicherheitshauptamt, voorspeld dat Hitlers leven in de periode van 7 tot 10 november gevaar liep en dat de kans bestond dat een aanslag zou worden gepleegd met explosieven. Toen op 9 november 1939 de mislukte aanslag op Hitler werd bekendgemaakt, stuurde Krafft een telegram naar Rudolf Heß waarin hij verwees naar zijn column  en waarschuwde dat het gevaar nog niet was geweken. De column werd uit het archief gelicht en voorgelegd aan Hitler, die het tijdens het werkontbijt aan Goebbels liet lezen. Krafft werd nog dezelfde dag gearresteerd door de Freiburgse Gestapo en een dag later overgebracht naar Berlijn voor verder verhoor door de Sicherheitsdienst, die hem op een zeker moment vrijliet wegens gebrek aan bewijs. 
In december 1939 werd Krafft opgeroepen naar Berlijn te komen. Goebbels zocht een Nostradamusexpert die de Centuriën zou kunnen doornemen met het oog op psychologische oorlogvoering. In Berlijn vervoegde Krafft zich niet bij Goebbels, maar bij Fesel, die met hem afspraken hieromtrent maakte. In de eerste week van januari 1940 vestigden Krafft en zijn echtgenote zich in Berlijn. 
In april - mei 1940 ging Krafft werken op de Franse vertaalafdeling van het Deutsche Nachrichtenbüro, alwaar hij Duitse teksten vertaalde in het Frans. Hij was op deze functie attent gemaakt door een Hamburgse vriend en heeft deze functie vervuld tot zijn arrestatie in het kader van de Aktion-Heß op 12 juni 1941.

 

Vergelijking tussen Von Borresholm / Niehoff en Howe
Howe's versie van de gebeurtenissen rond de mislukte aanslag op Hitler in 1939 wijkt vrijwel volledig af van de versie van Von Borresholm en Niehoff. Opvallende afwijkingen van de versie van Howe zijn onder andere dat Hitler volgens Howe geen interesse had in astrologie en dat Goebbels er vrijwel niet in voorkomt. 

1. Hitlers interesse in astrologie
Volgens Von Borresholm en Niehoff wist Goebbels dat Hitler al lange tijd op zoek was naar een "Seni". In de hoedanigheid van astrologisch adviseur zou Krafft die functie kunnen vervullen, wat zou betekenen dat Hitler zich zou onttrekken aan de invloed van Goebbels.
Krafft daarentegen heeft volgens Von Borresholm en Niehoff in zijn brief van 2 november 1939 geschreven dat "de partij" (de NSDAP) niets van astrologie moest hebben. Dit is in overeenstemming met informatie van Howe over toenemende beperkingen voor astrologen in Duitsland onder het in 1933 aangetreden nationaalsocialistische bewind en het gaandeweg opgeheven worden van astrologische genootschappen en tijdschriften. Howe meldt bovendien dat Hitler volgens één van diens secretaresses in het geheel niet geïnteresseerd was in astrologie, zodat wat betreft astrologie Hitler en "de partij" op één lijn zaten. Boelcke schrijft in zijn commentaar op de notulen van de geheime dagelijkse propagandabespreking van 11 december 1939 dat Hitler een verbod van astrologische kalenders bekrachtigde en op die manier een einde maakte aan pittige discussies tussen nazi-organen over de gewenste houding ten opzichte van astrologische literatuur.[8]

2. De beroepen van Krafft
De feiten die Howe aan het licht heeft gebracht over het beroepsleven van Krafft, verschillen aanmerkelijk van de informatie van Von Borresholm en Niehoff. Volgens hen was Krafft in Urberg werkzaam als vertaler van Franse boeken. Uit Howe's Uranias Kinder... blijkt echter dat Krafft in Urberg een boek in het Frans schreef: Traité d'Astro-Biologie, dat in de zomer van 1939 werd uitgegeven. Howe schrijft niets over beroepsmatig vertalen van het Frans in het Duits.
Volgens Von Borresholm en Niehoff zou Goebbels Krafft hebben opgedragen dag in dag uit de horoscoop van Hitler te analyseren met het oog op eventueel gevaar. Howe schrijft niets over een aandeel van Goebbels in de vrijlating van Krafft, zoals hij ook niets schrijft over een gesprek tussen Goebbels en Krafft, aansluitend op diens vrijlating. Volgens hem vestigde Krafft zich in januari 1940 in Berlijn om onder supervisie van Fesel nationaalsocialistisch propagandamateriaal te produceren op basis van de Centuriën. Howe schrijft ook niets over een opdracht om dag in dag uit de horoscoop van Hitler te analyseren. 
Goebbels zou volgens Von Borresholm en Niehoff ervoor zorgen dat Krafft werk zou krijgen op de Franse vertaalafdeling van het Deutsche Nachrichtenbüro. Howe schrijft dat Krafft in mei/juni 1940 werkzaam raakte bij deze afdeling en dat een Hamburgse vriend hem erop had geattendeerd. Howe schrijft niets over bemiddeling van de kant van Goebbels.

3. Nationaalsocialistische propaganda op basis van de Centuriën
Tegenover de informatie van Von Borresholm en Niehoff over een gesprek tussen Goebbels en Krafft aansluitend op diens vrijlating, waarin Goebbels onder de indruk raakte van de propagandistische waarde van Kraffts commentaar op kwatrijn 05-94, staat het gesprek dat Howe met Kritzinger heeft gevoerd in 1961. 
Kritzinger heeft Krafft goed gekend en in 1940 met hem samengewerkt bij het opstellen van nationaalsocialistisch propagandamateriaal, gebaseerd op de Centuriën. Kritzinger heeft niets gezegd over een gesprek tussen Goebbels en Krafft aansluitend op diens vrijlating, waarin Krafft commentaar gaf op kwatrijn 05-94. Kritzinger vertelde dat hij er min of meer voor verantwoordelijk was dat Krafft betrokken raakte bij de productie van nationaalsocialistisch propagandamateriaal op basis van de Centuriën. Volgens zijn informatie kreeg Goebbels belangstelling voor de Centuriën toen zijn echtgenote hem kort na de Duitse inval in Polen in september 1939 een passage voorlas uit Mysterien von Sonne und Seele (Berlijn, 1922), waarin Kritzinger zijn landgenoot Loog had geciteerd, die in 1921 als commentaar op kwatrijn 03-57 had gegeven dat in 1939 in Engeland de laatste crisis zou uitbreken in een serie van zeven, die was begonnen in 1649, en dat er zich tegelijkertijd een crisis zou voordoen in het herrezen Polen. Naar aanleiding van deze passage zou Goebbels hebben besloten de Centuriën te gebruiken voor psychologische oorlogvoering. Krafft werd in december 1939 opgeroepen naar Berlijn te komen; van van alle kandidaten leek hij het meest geschikt om op basis van de Centuriën nationaalsocialistisch propagandamateriaal te produceren. Krafft had in Berlijn géén ontmoeting met Goebbels; hij kreeg zijn instructies van Fesel.[9]
Krafft en zijn echtgenote vestigden zich in de eerste week van januari 1940 in Berlijn. Zij hadden nog niet direct permanente huisvesting. De eerste paar dagen verbleven zij in een hotel, later trokken zij enige tijd in bij Carl Maria Holzapfel, een bevriende schrijver. Begin januari 1940 verklaarde Lucht zich bereid Krafft te assisteren bij zijn Nostradamus-activiteiten. Gezamenlijk gingen zij naar Fesel en ondertekenden een verklaring, waarin zij zich verplichtten tot geheimhouding. Krafft en Fesel spraken elkaar in die periode bijna dagelijks.[10] Met betrekking tot 8 januari 1940 heeft Goebbels in zijn dagboek aangetekend dat ten aanzien van Nostradamus nu een vakgroep is ingezet.
[11] De datum waarop deze aantekening betrekking heeft, valt in de periode waarin Krafft en Lucht hun verklaring tot geheimhouding ondertekenden. Voor ondergetekende is dit reden om aan te nemen dat de aantekening van Goebbels betrekking heeft op het tot stand komen van een groep Nostradamus-experts, waarvan Krafft deel heeft uitgemaakt en naar alle waarschijnlijkheid ook Kritzinger.[12]

Von Borresholm / Niehoff versus Howe

Von Borresholm / Niehoff (DE, 1949)   Howe (DE, 1995 [UK, 1984 (1967)])
p.146: de datum van de aanslag: 9 november 1939. X p.228: de datum van de aanslag: de avond vóór 9 november 1939.
p.146: Krafft had op 2 november 1939 vanuit een dorp in het Zwarte Woud een brief geschreven. V p.209 en p.233: Krafft en zijn echtgenote waren van oktober 1937 tot januari 1940 woonachtig in Urberg in het Zwarte Woud. Vanaf januari 1940 woonden zij in Berlijn.
p.146: Krafft heeft voorspeld dat Hitlers leven in de periode van 7 tot 10 november 1939 door geweld zou worden bedreigd. V
p.228: Krafft heeft voorspeld dat Hitlers leven in de periode van 7 tot 10 november 1939 gevaar liep.
Howe vermeldt dat Krafft expliciet heeft geschreven dat de kans bestond dat er een aanslag zou worden gepleegd met explosieven.
p.146: Kraffts voorspelling aangaande Hitler stond in een brief, gedateerd op 2 november 1939, die Hitler aan Goebbels liet zien tijdens de lunch. X p.228-229: Kraffts voorspelling aangaande Hitler stond in een column van 2 november 1939. Fesel, hoofd van Amt VII van het Reichssicherheitshauptamt, archiveerde deze column nadat het op de gebruikelijke wijze had gecirculeerd. Toen op 9 november 1939 de mislukte aanslag op Hitler bekend werd, stuurde Krafft een telegram naar Rudolf Heß in de Reichskanzlei, waarin hij verwees naar zijn column van 2 november en aangaf dat het leven van Hitler ook de komende dagen gevaar liep. Fesel kreeg het bevel de column van 2 november uit het archief te lichten. Het werd voorgelegd aan Hitler, die het Goebbels op 9 november 1939 liet zien tijdens het werkontbijt.
Howe betwijfelt of Kraffts brief waarover Boelcke heeft geschreven, Hitler heeft bereikt en houdt het voor mogelijk dat die brief vóór 2 november 1939 is geschreven.
p.146: Krafft vond het als partijgenoot zijn plicht Hitler dringend te verzoeken zich niet onnodig in de openbaarheid te begeven en zich te verzekeren van een verhoogde mate van beveiliging. X Howe schrijft niets over of Krafft lid is geweest van de NSDAP.
p.147: Hitler was al lange tijd op zoek naar een "Seni"; Krafft zou in de hoedanigheid van astrologisch adviseur in deze behoefte kunnen voorzien. X p.315-316: Mej. Schröder, in de periode 1933-'45 één van Hitlers secretaressen, was ervan overtuigd dat Hitler zich in het geheel niet voor astrologie interesseerde en de astrologie aanvocht met de opmerking dat mensen die op dezelfde datum, tijd en plaats geboren waren, niet hetzelfde lot hadden.
p.147: Krafft was in Urberg werkzaam als vertaler van Franse boeken.

X

p.213: Krafft heeft in het Frans een manuscript geschreven dat in juli 1939 werd uitgegeven onder de titel Traité d'Astro-Biologie.
p.228: Krafft was vanaf oktober 1939 werkzaam voor Amt VII van het Reichssicherheitshauptamt als schrijver van Wirtschaftsberichten.
Howe heeft niets aangetekend over beroepsmatig vertalen van Franse boeken. 
p.147: na de aanslag werd Krafft gearresteerd door de Gestapo. V p.228-229: Krafft werd op 9 november 1939 in Urberg gearresteerd door vier leden van de Gestapo, werkzaam bij het hoofdkwartier in Freiburg. 
p.147: Goebbels heeft Kraffts vrijlating bewerkstelligd toen bij navraag bij de Gestapo bleek dat er geen belastende feiten waren gevonden. X p.229: Krafft werd op 10 november 1939 overgebracht naar Berlijn, waar hij verder werd verhoord door de Sicherheitsdienst. De Sicherheitsdienst liet hem vrij omdat er geen belastende feiten waren gevonden. Op 21 november 1939 heeft Krafft deelgenomen aan een bijeenkomst van het Duitse Academisch Genootschap voor astrologisch onderzoek.
Howe heeft niets geschreven over dat Goebbels de vrijlating van Krafft heeft bewerkstelligd.
p.148: Goebbels voerde een gesprek met Krafft, waarin Krafft een manuscript liet zien aangaande de Centuriën. X p.248: volgens Georg Lucht, typist van Krafft in het voorjaar van 1940, heeft Krafft Goebbels nooit ontmoet.
Howe heeft niets aangetekend over het gesprek tussen Goebbels en Krafft waarover Von Borresholm en Niehoff hebben geschreven. 
p.148-149: Goebbels' interesse in de Centuriën werd gewekt door Kraffts uitleg van een kwatrijn, dat kwatrijn 05-94 blijkt te zijn. X p.220-224: Goebbels kreeg interesse in de Centuriën omdat zijn echtgenote hem attendeerde op een passage in Kritzingers Mysterien von Sonne und Seele (Berlijn, 1922, p.136) waarin kwatrijn 03-57 ter sprake kwam. 
p.232: Krafft werd in december 1939 ontboden naar Berlijn omdat hij de meest geschikte persoon zou zijn om zich met de Centuriën bezig te houden in het kader van psychologische oorlogvoering. In Berlijn kreeg Krafft Goebbels niet te spreken. Hij ontving instructies van Fesel.
p.149: Goebbels droeg Krafft op de horoscoop van Hitler voortdurend te analyseren en Goebbels schriftelijk in te lichten bij dreigend gevaar. X p.273: na de vlucht van Heß naar Engeland circuleerden in Engeland geruchten dat Krafft Heß hiertoe had aangezet. Deze geruchten zijn niet op waarheid gebaseerd.
p.302-303: in juni 1942 kregen Goerner en Krafft tijdens hun gevangenschap de opdracht om horoscopen van belangrijke Britse generaals te analyseren.
p.149: Goebbels zorgde ervoor dat Krafft ging werken bij de Franse vertaalafdeling van het Deutsche Nachrichtenbüro. X p.228 en p.250-251: van oktober 1939 tot mei/juni 1940 werkte Krafft voor Amt VII van het Reichssicherheitshauptamt. 
p.250-251 en p.271: Krafft was van mei/juni 1940 tot juni 1941 werkzaam bij de Franse vertaalafdeling van het Deutsche Nachrichtenbüro in Berlijn, waar hij Duitse teksten vertaalde in het Frans. Hij was op deze functie geattendeerd door een vriend uit Hamburg. Howe heeft niets aangetekend over bemiddeling door Goebbels.
p.271: op 12 juni 1941 werd Krafft gearresteerd in Berlijn in het kader van de Aktion-Heß.
V Overeenstemming tussen Von Borresholm / Niehoff en Howe
X Verschil tussen Von Borresholm / Niehoff en Howe

 

Andere publicaties

1. Das Oberkommando der Wehrmacht gibt bekannt (Sommerfeldt, DE, 1952)
Volgens Von Borresholm en Niehoff heeft Krafft aan Goebbels uitgelegd dat kwatrijn 05-94 erop wijst dat, omdat de wapenstilstand een bedrog was, de grote Leider van Arminië Brabant, Vlaanderen, Gent, Brugge en Boulogne naar Groot-Duitsland zal overbrengen en op verrassende wijze Wenen zal bezetten en het Rijnland.[13]
De tekst van kwatrijn 05-94 heeft ook deel uitgemaakt van een nationaalsocialistisch propagandageschrift van minstens 33 Duitstalige Zenturiën. Sporen van dit geschrift staan in Das Oberkommando der Wehrmacht gibt bekannt (Martin Henry Sommerfeldt, Frankfurt am Main, 1952). Dit geschrift is eind november/medio december 1939 aan de orde gesteld in een geheime dagelijkse propagandabespreking. In die bespreking verordende Goebbels dat Zenturie 33 in omloop moest worden gebracht in de vorm van een illegaal ogende kettingbrief, met als mondelinge toelichting een magische koppeling van deze Zenturie aan 1933, het jaar waarin de nationaalsocialisten aan de macht kwamen, een tijdelijke bezetting van Frankrijk, de op handen zijnde Duitse overheersing en een Duits duizendjarig vrederijk. Stalin (der große Furst aus Armenien) zou achter de hand moeten worden gehouden tot Rusland Duitsland de oorlog zou verklaren of andersom.
[14] Van Kraffts koppeling van le grand duc d'Armenie aan Hitler en van de vierde regel aan de remilitarisatie van het Rijnland en de Anschluß van Oostenrijk is in de aantekeningen van Sommerfeldt geen spoor te bekennen. 

2. Het dagboek van Goebbels
Sinds 1993 verschijnt bij Saur Verlag, München, in opdracht van het Duitse Institut für Zeitgeschichte en in samenwerking met het Russische Staatsarchief, de wetenschappelijke uitgave Die Tagebücher von Joseph Goebbels. Deze uitgave, die 98% bevat van de inhoud van de dagboeken die Goebbels in de periode 1923-1945 heeft bijgehouden, valt uiteen in twee series: de serie Aufzeichnungen (periode 1923-1941) en de serie Diktate (periode 1941-1945).
Een dagboek geeft geen volledig beeld van wat zich in het leven van de schrijver ervan heeft afgespeeld. De schrijver heeft niet alle gebeurtenissen en belevingen die zich in zijn leven hebben voorgedaan, vastgelegd en wat hij heeft vastgelegd, heeft hij vanuit zijn eigen gezichtspunt vastgelegd. Desondanks kunnen er raakvlakken zijn tussen een dagboek en andere informatiebronnen over het leven van de schrijver.
De eerste keer dat Goebbels in zijn dagboek iets heeft aangetekend met betrekking tot Nostradamus en de Centuriën was op 22 november 1939 met betrekking tot 21 november 1939. Goebbels schreef dat hij die dag wegens verkoudheid bedrust had moeten houden en 's avonds Nostradamus had gelezen. Hij achtte hetgeen hij las voor Duitsland erg interessant en hoopte dat de gewaagde commentaren zouden kloppen; in dat geval zou Engeland niets meer hebben in te brengen.[15]
Goebbels heeft het woord "Nostradamus" gebruikt en geen titels genoemd van publicaties aangaande Nostradamus en/of de Centuriën. Uit zijn aantekening over 21 november 1939 kan worden afgeleid dat hij die avond commentaren heeft gelezen die betrekking hadden op het tenietgaan van de rol van Engeland in de wereld. Een dergelijk commentaar staat in Kritzingers Mysterien von Sonne und Seele, het boek dat volgens Kritzinger aanleiding was voor Goebbels om de Centuriën te gebruiken voor psychologische oorlogvoering, en in Noah's Nostradamus - prophetische Weltgeschichte von 1547 bis gegen 3000.[16] In Einführung zu den Prophéties de Maistre Michel Nostradamus (Frankfurt am Main, 1940) verwijst Krafft naar de bespreking van kwatrijn 03-57 door de Fransman Nicoullaud, die voor 1939 een beslissende omwenteling in Engeland voorzag en naar Loog, die voor 1939 crises voor het Britse Rijk en het nieuw ontstane Polen in het vooruitzicht had gesteld.[17] Uit een brief van Krafft aan de Roemeense gezant Viorel Virgil Tilea, gedateerd op 14 maart 1940, blijkt echter dat Krafft eind januari / begin februari 1940 is begonnen met het schrijven van de Einführung...[18]

 

Bespreking
Howe heeft de toedracht van de gebeurtenissen rond de mislukte aanslag op Hitler, november 1939, juist weergegeven. Dit kan worden geconcludeerd uit de inhoud van het gesprek tussen Howe en Kritzinger in 1961, waarin Kritzinger vertelde hoe door zijn toedoen Krafft betrokken raakte bij de productie van nationaalsocialistisch propagandamateriaal op basis van de Centuriën. Dit speelde zich af in december 1939. De gebeurtenissen in de versie van Von Borresholm en Niehoff zijn gesitueerd in november 1939 en hadden logischerwijs moeten voorkomen in het verhaal van Kritzinger, die vertelde Krafft goed te hebben gekend. Verder sluit Kraffts begin in Berlijn van zijn Nostradamus-arbeid aan bij een aantekening in het dagboek van Goebbels met betrekking tot 8 januari 1940, op welke dag een groep Nostradamus-experts tot stand is gekomen. Verder is er de mededeling van Krafft aan Tilea waaruit kan worden afgeleid dat Krafft eind januari / begin februari 1940 is begonnen met het schrijven van de Einführung..., wat betekent dat er voordien geen manuscript was, zodat de aantekening van Goebbels met betrekking tot 21 november 1939 daarop geen betrekking kan hebben gehad. Tenslotte is er de opmerking van Lucht dat Krafft voorzover hij wist Goebbels nooit heeft ontmoet.
Ten aanzien van de versie van Von Borresholm en Niehoff kan op basis van de versie van Howe het volgende commentaar worden gegeven:

  1. Krafft heeft een voorspelling gedaan waarin hij heeft geschreven dat het leven van Hitler tussen 7 en 10 november 1939 werd bedreigd;

  2. Hitler was niet geïnteresseerd in astrologie;

  3. Daags na de mislukte aanslag heeft Hitler de voorspelling van Krafft laten lezen aan Goebbels;

  4. Goebbels had geen motief Krafft uit de buurt van Hitler te houden;

  5. Krafft is daags na de mislukte aanslag gearresteerd en verhoord door de Gestapo in Freiburg en een dag later overgebracht naar de Sicherheitsdienst in Berlijn voor verder verhoor;

  6. De Sicherheitsdienst heeft Krafft vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs. Goebbels heeft hiermee geen bemoeienis gehad en heeft niet aansluitend op de vrijlating in het geheim een gesprek gevoerd met Krafft;

  7. Krafft kreeg in december 1940 een oproep zich in Berlijn te vervoegen in het kader van Goebbels zoektocht naar een expert die de Centuriën zou kunnen doorwerken met het oog op psychologische oorlogvoering; in januari 1940 ondertekende Krafft een verklaring tot geheimhouding;

  8. Een uit 1939 daterend manuscript van Kraffts Einführung... heeft niet bestaan; Krafft is begin 1940 begonnen met het schrijven ervan.

 

De bronnen van Von Borresholm en Niehoff
De uitgever van Dr. Goebbels nach Aufzeichnung aus seiner Umgebung heeft in het voorwoord geschreven dat alle voorvallen en uitspraken, ook de meest verrassende en meest onwaarschijnlijke, nog dezelfde dag zijn opgetekend in dagboeken, die op een later moment openbaar zullen worden gemaakt. Behalve uit dagboeken hebben Von Borresholm en Niehoff ook informatie geput uit toespraken en brieven.
Von Borresholm en Niehoff hebben in de Nostradamusparagraaf de inhoud beschreven van een gesprek tussen Hitler en Goebbels tijdens hun terugreis naar Berlijn en een gesprek tussen hen daags na de mislukte aanslag, en een gesprek tussen Goebbels en Krafft, aansluitend op diens vrijlating in 1939. Vergelijking met de informatie die Howe heeft verzameld, heeft uitgewezen dat het gesprek tussen Goebbels en Krafft niet heeft plaatsgevonden. Details ervan kunnen dus niet de eigenste dag zijn opgetekend in een dagboek. Over de gesprekken tussen Hitler en Goebbels kan worden gezegd dat de beschrijving ervan de indruk wekt dat ze onder vier ogen zijn gevoerd, zodat de vraag rijst hoe details ervan de eigenste dag kunnen zijn opgetekend in een dagboek. In ieder geval lijkt mij de conclusie gerechtvaardigd dat de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff een in hoofdlijnen geromantiseerd verhaal is, waarin verschillende elementen zijn verweven: het verhaal over Hitlers geloof in astrologie, machtsverwikkelingen in de top van het nationaalsocialisme en het verhaal over Krafft die de opdracht krijgt Hitlers horoscoop dag aan dag te analyseren met het oog op eventueel gevaar. 
Alle delen van het commentaar op kwatrijn 05-94 dat Von Borresholm en Niehoff aan Kraffts manuscript van de Einführung... hebben toegeschreven, staan in de Einführung... Krafft heeft hierin de woorden La Traisue fainte  uitgelegd als een "geveinsde wapenstilstand", het woord assaillira als "op verrassende wijze bezetten" en het woord Duc als een afgeleid woord van ducere (leiden). Het woord Boulogne heeft hij gekoppeld aan Boulogne, maar ook aan Polen. De koppeling aan Polen is van latere datum dan die aan Boulogne en komt in het relaas van Von Borresholm en Niehoff niet voor. Het woord Armenie heeft Krafft gekoppeld aan het land van Arminius en derhalve aan Duitsland.[19] 
In Comment Nostradamus a-t-il entrevu l'avenir de l'Europe? heeft hij de aanduiding Bolongne (in Kraffts commentaar: Boulogne) gekoppeld aan Polen en daarmee aan de Duitse inval in Polen in september 1939 en het woord Armenie gekoppeld aan Duitsland.[20] In een rondschrijven uit mei 1941, één maand na het verschijnen van Comment Nostradamus a-t-il entrevu l'avenir de l'Europe?, heeft Krafft zowel Boulogne als Polen genoemd.[21] Alle elementen van Kraffts commentaar op kwatrijn 05-94, inclusief een uitleg van de koppeling van Armenie aan Arminie en daardoor aan Groot-Duitsland, staan in de anonieme nationaalsocialistische brochure Der Seher von Salon.[22]
De oud-Franse tekst van kwatrijn 05-94 die Von Borresholm en Niehoff geven, is niet afkomstig uit de Einführung... In de Einführung... staan geen volledige kwatrijnteksten, maar citaten uit kwatrijnen. De tekst van dit kwatrijn in de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff verschilt dusdanig van de tekst in Comment Nostradamus a-t-il entrevu l'avenir de l'Europe?, dat niet zonder meer kan worden gezegd dat zij deze tekst hebben gebruikt. Onderstaand overzicht bevat naast deze twee teksten ook een Duitstalige versie, afkomstig uit Der Seher von Salon.

Kwatrijn 05-94

Krafft-1941, p.145

Von Borresholm/Niehoff, p.148

Der Seher von Salon, p.15

Translatera en la grand Germanie,
Brabant & Flãdres,Gand, Bruges,& Bolongne:
La traisue fainte,le grand duc d'Armenie,
Assaillira Vienne & la Coloigne.

Translatera en la grand Germanie,
Brabant & Flandes, Gent, Bruges, Boloigne:
La Traisue fainte, le grand duc d'Armenie,
Assailira Vienne et la Coloigne.

Hinübernehmen nach Großdeutschland wird,
Brabant und Flandern, Gent und Brügge, Polen - 
Vertrag war Schwindel! - Der Arminien führt,
Wird sich im Sprunge Wien und Cöllen holen.

 

Bender (1983) over de gebeurtenissen rond de mislukte aanslag op Hitler
In het hoofdstuk Der Nostradamus-Boom in Zukunftsvisionen Kriegsprophezeiungen Sterbe-Erlebnisse - Aufsätze zur Parapsychologie II (München, 1983) heeft de Duitse parapsycholoog Hans Bender de lotgevallen van kwatrijn 05-94 besproken. Daarbij is hij onder andere ingegaan op de uitleg van Krafft, met wie hij uitvoerig had gecorrespondeerd en die hij in 1937 had geholpen bij het vinden van een onderkomen in het Zwarte Woud. 
Volgens Bender had Krafft in de zomer van 1939 een brief geschreven naar de Reichskanzlei, waarin hij waarschuwde dat Hitler in november 1939 doelwit zou zijn van een aanslag. Het was Bender niet duidelijk of Krafft dit op astrologie had gebaseerd, een visioen of een combinatie ervan. Omdat hij geen reactie van de Reichskanzlei kreeg, stuurde hij kort voor de door hem aangehouden periode nog een telegram. Direct na de mislukte aanslag kwamen hoge SD-functionarissen uit Berlijn die Krafft wilden verhoren; zij verdachten hem van medeplichtigheid. Nadat was gebleken dat van medeplichtigheid geen sprake was, bevalen zij Krafft naar Berlijn te komen. Eenmaal in Berlijn werkte Krafft achter de schermen aan astrologische analyses van het karakter van hooggeplaatste militairen en staatslieden van Duitslands tegenstanders, met inbegrip van toekomstvoorspellingen. Goebbels hoorde van hem en gaf hem op advies van Kritzinger de opdracht enkele honderden exemplaren van een editie-1568 van de Centuriën te vervaardigen en interpretaties van kwatrijnen te schrijven, die in Franstalig bezet gebied verspreid konden worden met het oog op propaganda. 
Bender, die Howe eveneens heeft gekend, heeft diens onderzoek naar Kraffts uitleg van kwatrijn 05-94 als uiterst nauwkeurig bestempeld en zijn boek Urania´s Children (1967) als een historisch monument.[23] Niettemin zijn er verschillen tussen de versie van Bender uit 1983 en die van Howe uit 1967. Volgens Bender was de waarschuwing van Krafft vervat in een brief, daterend uit de zomer van 1939, en in een herinnering in de vorm van een telegram, verzonden kort voor het aanbreken van de volgens Krafft voor Hitler kritieke periode in november 1939. Howe, heeft geschreven over een astrologisch/economische/politieke column die Krafft in het late najaar van 1939 had geschreven en een telegram, volgens Lucht verzonden ná de mislukte aanslag. Uit de versie van Bender komt een onverwacht aandeel van Kritzinger naar voren in het vervaardigen van nationaalsocialistische propaganda op basis van de Centuriën, namelijk dat Kritzinger Goebbels zou hebben geadviseerd Krafft op te dragen enkele honderden exemplaren te laten vervaardigen van een editie-1568 van de Centuriën en interpretaties van de kwatrijnen te vervaardigen, bestemd voor de bezette Franstalige gebieden, maar niet dat Kritzinger Krafft bij het Propagandaministerie had aanbevolen als een Nostradamus-expert die vanuit propagandistisch oogpunt kwatrijnen van commentaar kon voorzien. Het lijkt alsof Bender Kritzingers aandeel in het leven van Krafft in 1939 heeft gesitueerd in 1940 en Comment Nostradamus a-t-il entrevu l'avenir de l'Europe? in gedachten had, Kraffts Franse vertaling van het manuscript Nostradamus sieht die Zukunft Europas, bestemd voor Frankrijk en de Franstalige gebieden in België en Zwitserland, die hij in mei-juni 1940 had geschreven in opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

 

Epiloog
Howe heeft bij de bespreking van Kraffts voorspelling dat Hitlers leven in de periode van 7 tot 10 november gevaar zou lopen, als volgt verwezen naar de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff:

Siehe W.A. Boelcke, Kriegspropaganda 1939-41, Stuttgart 1966, S. 223. Seine Darstellung beruht auf dem Nostradamus-Kapitel in Boris von Borresholm: Dr. Goebbels nach Aufzeichnungen aus seiner Umgebung, 1949. Auch wenn der Kern der Geschichte richtig sein mag, ist er keine völlig verläßliche Quelle. Weder Lucht noch Goerner erwähnten, daß der Brief Hitler erreicht hat, und möglicherweise wurde er auch schon vor dem 2. November verfaßt.[24]

Howe geeft wel de pagina waarop Boelcke's samenvatting staat van de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff, maar niet de paginanummers in Dr. Goebbels nach Aufzeichnung aus seiner Umgebung. Hieruit kan worden afgeleid dat hij van het boek van Von Borresholm en Niehoff geen kennis heeft genomen. 
In dit artikel is aangetoond dat het verhaal in de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff niet juist is. Historisch gezien is hun verhaal niet betrouwbaar; het heeft een legendarisch karakter. Het is jammer dat Howe dit in 1967 en 1984 niet zelf heeft gesignaleerd. Wellicht had hij dan uitvoeriger stilgestaan bij de kwestie of Hitler aan Goebbels een brief heeft laten zien of een column. Howe heeft geen bezwaar aangetekend tegen Boelcke's opmerking dat Krafft kort na diens vrijlating door Goebbels werd ontboden. Dit kan zijn veroorzaakt door Boelcke's interpretatie van de Nostradamusparagraaf (Krafft laten ontbieden in plaats van hem aansluitend op diens vrijlating laten overbrengen). 
De Nostradamusparagraaf die Von Borresholm en Niehoff hebben geschreven, is slechts één van de verhandelingen in Dr. Goebbels nach Aufzeichnungen aus seiner Umgebung. Een beoordeling van de rest van de inhoud van dit boek valt buiten het bestek van dit artikel.

 

De Meern, 24 februari 2006
T.W.M. van Berkel
bijgewerkt op 27 februari 2009

 

Noten
De titels, de plaats en het jaar van uitgifte van de publicaties van de in deze noten genoemde auteurs staan in de bibliografie.

  1. Boris von Borresholm (pseudoniem: Boris Borresholm, 1912-1989) heeft onder andere meegewerkt aan een tweedelige reeks boeken over Griekse mythologie, heeft filmscripts geschreven en films geregisseerd. In 1962 was hij één van de 26 ondertekenaars van het Oberhausener Manifest, die een pleidooi hielden voor het breken in Duitsland met de oude filmtraditie en het produceren van korte films, vrij van conventies en commerciële invloeden. 
    Von Borresholm was ook de uitgever van de Berlijnse brochure Journal, waarvan in 1948 vier nummers zijn verschenen, met een enkele bijdrage van Niehoff.
    Karena Niehoff (1920-1992) was van Joodse afkomst. In februari 1943 werd zij tot zes maanden gevangenisstraf veroordeeld wegens het vervalsen van distributiebonnen. Tijdens haar gevangenschap schreef ze samen met twee medegevangenen anti-nazi pamfletten. In de eerste helft van 1944 is zij tweemaal geïnterneerd geweest. Van augustus 1944 tot mei 1945 leefde zij ondergedoken. 
    Niehoff is na de oorlog bekend geworden als filmjournalist; zij is correspondent geweest bij de Berliner Tagesspiegel en de Süddeutsche Zeitung. In 1949 is zij getuige geweest in het proces tegen Veit Harlan, die het oorspronkelijke script van de film Jud Suss, geschreven door Ludwig Metzger, wiens assistente zij in 1940-'41 was) in antisemitische zin had veranderd. 
    Op de titelpagina van Dr. Goebbels nach Aufzeichnung aus seiner Umgebung staat: Herausgegeben unter Mitarbeit von Karena Niehoff von Boris v. Borresholm. In dit artikel is de tekst van Dr. Goebbels nach Aufzeichnung aus seiner Umgebung aan hen beiden toegeschreven, hoewel het niet duidelijk is welke teksten van dit boek zij hebben geschreven. 
    [tekst]

  2. In werkelijkheid werd deze aanslag gepleegd op 8 november 1939 om ca. 21.20 uur. Zie bijvoorbeeld: H. Molier: Aanslag op Hitler, 8 november 1939. [tekst]

  3. "Seni": naamsvariant van Giovanni Battisto Seno (Zenno), 1600-1656; Italiaans astroloog, lijfarts van Wallenstein (Albrecht Wenzel Eusebius von Waldstein), de opperbevelhebber van de Duitse Keizerlijke Troepen in de Dertigjarige Oorlog. [tekst]   

  4. Von Borresholm / Niehoff, p.147: Er erwirkt die Freilassung Kraffts und läßt diesen zum Wilhelmplatz bestellen. Het woord bestellen heeft verschillende betekenissen, waaronder overbrengen en ontbieden. Ondergetekende gaat ervan uit dat Von Borresholm en Niehoff dit woord hebben gebruikt in de betekenis van overbrengen. Boelcke heeft dit woord geïnterpreteerd als ontbieden (...Wenig später wurde Krafft zu Goebbels beordert [...], Boelcke-1966, p.223). [tekst]  

  5. Von Borresholm / Niehoff, p.148. De oud-Franse tekst is de tekst van kwatrijn 05-94. [tekst]   

  6. Boelcke-1966, p.223-224. In Boelcke's Wollt Ihr den totalen Krieg - Die geheimen Goebbels-Konferenzen 1939-43 (Herrsching, 1989 [1967]), een selectie uit de notulen van geheime dagelijkse propagandabesprekingen uit de jaren 1939-1943, staat een samenvatting van de notulen van 11 november 1939. De samenvatting van de Nostradamusparagraaf van Von Borresholm en Niehoff komt er niet in voor. [tekst]

  7. Howe, p.228-229, noot 3. [tekst]

  8. Howe, p.143 e.v.; Boelcke-1966, p.241. Boelcke schrijft in zijn toelichting ook dat de astrologie in sommige leidinggevende kringen van de NSDAP zeer serieus werd genomen, ondanks het besluit van Hitler. In die kringen leefde men in de overtuiging dat de grondbeginselen van de op exacte horoscoopberekeningen gefundeerde astrologie ten diepste samenhingen met de nationaalsocialistische wereldbeschouwing en beantwoordden aan het nationaalsocialistische idee over het noodlot. [tekst] 

  9. Howe, p.220-223. Zie ook: Van Berkel:
    - De lotgevallen in 1939 van Mysterien von Sonne und Seele (dr. H.-H. Kritzinger, DE, 1961)
    - Kwatrijn 03-57 en Die Weissagungen des Nostradamus (C. Loog, Pfullingen in Württenberg, 1921 [1920]) [tekst]

  10. Howe, p.233. [tekst

  11. Fröhlich, p.263. Goebbels werkte zijn dagboek altijd een dag later bij. [tekst] 

  12. Van Berkel: De lotgevallen in 1939 van Mysterien von Sonne und Seele (dr. H.-H. Kritzinger, DE, 1961). [tekst]  

  13. Von Borresholm en Niehoff hebben Kraffts uitleg niet toegelicht. [tekst]

  14. Sommerfeldt, p.56-57. Zie ook: Van Berkel: Das Oberkommando der Wehrmacht gibt bekannt (M.H. Sommerfeldt, Frankfurt am Main, 1952). Zenturie 33 is een samenvoeging en bewerking van de Duitstalige tekst van de kwatrijnen 05-94 en 10-42 in Nostradamus - prophetische Weltgeschichte von 1547 bis gegen 3000 (Bruno Noah, Berlijn, 1928). [tekst]

  15. Fröhlich, p.206. [tekst]

  16. Kritzinger-1922a, p.137 (Kritzinger verwachtte op basis van kwatrijn 10-100 de ondergang van Engeland in de tweede helft van de 20e eeuw dan wel tussen 2010 en 2040); Noah, p.157. [tekst]

  17. Krafft-1940b, p.XXV. [tekst]

  18. Howe, p.241. [tekst]

  19. Krafft-1940b, p.VII, XVIII-XIX en p.XXII-XXIII. De koppeling van Boulogne aan Polen komt niet voor in Nostradamus sieht die Zukunft Europas, een tekst die van eerdere datum lijkt te zijn dan de Einführung... (Krafft-1940c, p.62). [tekst]

  20. Krafft-1941-FR (1940c), p.145-147. [tekst]

  21. Howe, p.255. [tekst]

  22. Brochure-38-DE, p.14-16. [tekst]

  23. Bender, p.47-49. [tekst]

  24. Howe, p.228-229, noot 3. [tekst]

 

 
top

© T.W.M. van Berkel, De Meern, NL
alle rechten voorbehouden / all rights reserved

top