Home (NL)
Nieuwe artikelen
Bijgewerkte artikelen
Nostradamus
Onderzoeksresultaten
Analyse kwatrijnen
Tweede Wereldoorlog
Discussieplatform
Publicaties
Lezingen
Interviews/recensies
Frans onderzoek
Web links
Contact
Gratis nieuwsbrief
Privacy / cookies
Redactioneel
top

NOSTRADAMUS, ASTROLOGIE EN DE BIJBEL
Onderzoeksresultaten 
Astrologische ongerijmdheden in Almanachs, Pronostications en correspondentie
- T.W.M. van Berkel -

English version
 

Laurens Videl in"Declaration des abus ignorances et seditions de Michel Nostradamus (1558 [1557])

... Regarde Michel ie te prye si tu es encores plus ignare & gros asne que ie ne dis la pleine lune que tu as mis en tes presages du moys de Ianuier de lan 1557.tu dis la lune estre à 37.degrez & 46.minutes de cancer: qu'est ce que tu dis grosse beste le soleil  est en aquarius & la lune opposite seroit en cancer, qui t'a apris que cancer soit opposite a aquarius: vn qui n'aurait iamais veu liure d'astrologie scauroit il faire plus grand erreur que tu fais, n'est tu pas bien sot si tu n'entens que leo est opposite a aquarius, & non cancer, car il est opposite a capricorne, n'est ce pas l'a.b.c. des principes que l'on aprend en astrologie... 

Al tijdens zijn leven stond de manier waarop Nostradamus de astrologie beoefende, bloot aan kritiek. In november 1557 voltooide zijn landgenoot Laurens Videl Declaration des abus ignorances et seditions de Michel Nostradamus, een boekje dat volgens de verdere titel nuttig zou zijn voor iedereen. Videl levert hierin kritiek op de inhoud van voorspellingen van Nostradamus en op diens astrologisch-technische vaardigheden. Hij baseert zich op onderzoek van onder andere een aantal Almanachs
Videl constateert bijvoorbeeld dat Nostradamus bij het bespreken van de intrede van de Zon in één van de hoofdtekens (Ram, Kreeft, Weegschaal of Steenbok) verkeerde Zonposities opgeeft, de tijdstippen waarop posities van planeten zich voordoen op ongebruikelijke wijze noteert, bij het bepalen van aspecten en bijzondere omstandigheden (zoals "combust") fouten maakt en bij het bespreken van maanfasen verkeerde maanposities opgeeft. In bovenstaand fragment bijvoorbeeld signaleert hij dat Nostradamus voor de Volle Maan van januari 1557 als graadpositie van de Maan 37:46 Kreeft opgeeft, terwijl de Zon in Waterman staat en in de astrologie niet het teken Kreeft tegenover het teken Waterman ligt, maar het teken Leeuw. Volgens Videl blijkt hieruit dat Nostradamus de grondbeginselen van de astrologie (l'a.b.c. des principes que l'on aprend en astrologie) niet begrijpt.
De - inmiddels overleden - Canadese hoogleraar Brind'Amour constateerde in 1993 na uitvoerig onderzoek eveneens dat het met de astrologisch-technische vaardigheden van Nostradamus slecht was gesteld.

Naar aanleiding van de bevindingen van Brind'Amour en Videl zijn in het onderzoek dat ten grondslag ligt aan Nostradamus, astrologie en de Bijbel, een aantal Almanachs en Pronostications wat betreft hun astrologische vermeldingen gecontroleerd met hedendaagse software. Ook zijn de horoscopen gecontroleerd die deel uitmaken van de bewaard gebleven correspondentie van Nostradamus. De resultaten van deze controles zijn vergeleken met de bevindingen van Brind'Amour en Videl en bevestigen hun bevindingen. 
Bepaalde fouten en abnormaliteiten kunnen Nostradamus echter niet worden aangerekend. Het zijn zetfouten of fouten die zijn gemaakt door anderen die tekstbijdragen of tabelmateriaal hebben geleverd. Verder blijken sommige onderzoeksbevindingen voor discussie of verbetering vatbaar te zijn.

 

Datum en tijd
Een zijdelings punt van kritiek van Videl was dat Nostradamus een gegeven als bijvoorbeeld 1 maart 1557, 03:47, noteerde als 28 februari 1557, 15:47. Deze notatie was in de tijd van Nostradamus niet ongebruikelijk en heeft een goede reden. In die tijd liep in de efemeriden de dag van 12:00 tot 12:00 en niet van middernacht tot middernacht. Met het oog op juiste interpolatie is deze notatie nog niet eens zo gek, integendeel. Het tijdstip 15:47 kan zonder omhaal worden gedeeld door 24; bij het tijdstip 03:47 a.m. moet eerst 12 uur worden opgeteld, om de uitkomst vervolgens te delen door 24.
Deze manier van datumnotatie, waarbij de dag loopt van 12:00 tot 12:00, heeft ook gevolgen voor de naam van de dag. De geboortegegevens van Hieronymus Purpurati (Jérôme Purpurat), één van de cliënten van Nostradamus, luidden: An Chris M.D.XVII, D Mercurius, XIX augusti, h.XVI, m.XV PM, dat wil zeggen: 1517 A.D., woensdag 19 augustus, 16:15 p.m, waarbij de dag loopt van 12:00 tot 12:00.
[1] Volgens de huidige notatie, waarbij de dag loopt van middernacht tot middernacht, is er sprake van donderdag 20 augustus 1517, 04:15. 
Nostradamus was niet de enige astroloog die de dag rekende van 12:00 tot 12:00. In Eclipsium omnium 1554-1606, waarin voorspellingen staan voor een serie Zons- en Maansverduisteringen die zich tussen 1554 en 1606 voordoen, heeft Cyprianus Leovitius, de schrijver, eveneens gerekend van 12:00 tot 12:00. Volgens het door dr. Patrice Guinard verzorgde transcript van de Prognostication nouuelle, & prediction portenteuse, pour Lan M.D.LV. Composee par maistre Michel Nostradamus (op deze website aangeduid als de 1555-Prono-F, was op de laatste pagina aangegeven dat de dag begon op het middaguur en eindigde op het middaguur van de volgende dag. 
Videl gebruikte zijn kritiek op deze datumnotatie als opmaat voor het bespreken van de manier waarop Nostradamus een maanfase onder woorden bracht. In het bekritiseren van het hanteren van maanfasen had hij gelijk; er is echter geen reden de datumnotatie te bekritiseren.

 

Basisvaardigheden
In het gekozen fragment uit Declaration des abus... signaleert Videl dat in "voorspellingen voor januari 1557" als maanpositie tijdens een Volle Maan, 37:46 Kreeft was vermeld. Volgens Videl blijkt hieruit dat Nostradamus de astrologische basisvaardigheden niet beheerst, in dit geval: de volgorde van de Dierenriemtekens. De tekst van de bespreking van de maanfasen in de 1557-Prono-F nodigt uit tot een verder onderzoek van hetgeen Videl signaleert.

In de 1557-Prono-F staat in de bespreking van de maanfasen van januari 1557 dat er op 14 januari 1557om 12:57 een Volle Maan is op 27:47 (!) Kreeft.[2] Volgens softwaregegevens was de positie van de Maan op 14 januari 1557, 12:00 WPT Venetië: 27:04 Kreeft. Nostradamus heeft in de 1557-Prono-F de middaguurpositie vermeld van de Maan op 14 januari 1557, die hij heeft overgenomen uit een efemeride, die waarschijnlijk is berekend voor 12:00 WPT Venetië. 
De vraag is aan welke publicatie Videl refereert: de 1557-Almanach-F of de 1557-Présages Merveilleux-F . Dan zou in één van die publicaties een zetfout staan: 37:46 Kreeft, terwijl in de 1557-Prono-F 27:47 Kreeft is vermeld. Of staat in de 1557-Almanach-F of de 1557-Présages Merveilleux-F de vermelding 27:46 Kreeft? In dat geval kan er bij het drukken van Déclaration des abus... een zetfout zijn gemaakt, waarbij er 37:46 is gedrukt in plaats van 27:46. Dan is er ook nog de mogelijkheid dat Videl zelf de graadpositie "37:46" heeft geschreven. 
Het meest waarschijnlijke is dat bij het drukken van Déclaration des abus... de vermelding 27:46 Kreeft is gedrukt als 37:46 Kreeft. Zou de oorspronkelijke vermelding 37:46 Kreeft zijn geweest, dan was Videl de eerste geweest om op te merken dat een Dierenriemteken 30 boograden telt, en geen boogseconde meer.

Videl is in dit fragment niet ingegaan op de gevolgen die de vermelding "Kreeft" heeft voor hetgeen is voorspeld op grond van de Volle Maan in januari 1557. Die gevolgen zijn desastreus.
In de bespreking van de uitwerking van maanfasen (Nieuwe Maan, Eerste Kwartier, Volle Maan en Laatste Kwartier) vermeldt Nostradamus meestal het tijdstip waarop een maanfase exact is. Hij heeft deze tijdstippen overgenomen uit efemeriden, bijvoorbeeld de efemeride die is berekend voor 12:00 WPT Venetië. Het overnemen van tijdstippen die in efemeriden zijn vermeld is een normale werkwijze, die ook vandaag de dag door astrologen wordt gevolgd. Neil Michelsen's uitgebreide versie van de American Ephemeris bevat aspectaria met GMT-momenten van aspecten en maanfasen. Bij het overnemen moet men wel vermelden dat het om GMT-momenten gaat of de GMT-momenten omzetten in de plaatselijk geldende tijdsoort.
Nostradamus doet geen van beide. Hij vermeldt niet dat de tijdstippen gegrond zijn op een andere WPT dan die van Salon-de-Provence en zet de tijdstippen ook niet om in WPT Salon-de-Provence. 
Tot zover is er nog niets aan de hand, maar de maanposities die Nostradamus bij de maanfasen vermeldt, zijn niet de posities op het moment waarop de maanfasen exact zijn, maar de posities om 12:00 uur, zoals vermeld in de efemeride. Deze middaguurposities zijn voor hem het uitgangspunt voor de voorspellingen. Dit leidt tot fouten als de Maan tijdens de exacte maanfase in een ander teken staat dan het teken, waarin de Maan staat om op het middaguur.
In de 1557-Prono-F is vermeld dat in januari 1557 de Volle Maan zich voordoet op 14 januari, 12:57. De opgegeven maanpositie: 27:47 Kreeft. Dit is niet de positie van de Maan tijdens de exacte maanfase, maar de middaguurpositie van de Maan op 14 januari (12:00 WPT Venetië). 
De opgave in de 1557-Prono-F moet worden gelezen als Volle Maan op 15 januari 1557, 0:57 WPT Venetië. Volgens softwaregegevens stond de Zon op dat moment op 4:52 Waterman en de Maan op 4:49 Leeuw. 
De voorspelling in de 1557-Prono-F is niet gebaseerd op de Maan in Leeuw, maar op de middaguurpositie van de Maan in Kreeft: "Volle Maan 14 om 12:57 op 27:42 Kreeft, die door haar waterigheid vochtig zal zijn met een aantal matigingen..."
[3] Het woord "waterigheid" houdt verband met het feit dat het teken Kreeft hoort tot de watertekens.
Samengevat: in de 1557-Prono-F staat een voorspelling voor de Volle Maan van 14 januari 1557, gebaseerd op een positie van de Maan in Kreeft. Over die positie kan worden gezegd dat het de middaguurpositie is (WPT Venetië) in plaats van de positie tijdens de exacte Volle Maan. Verder kan worden gezegd dat de exacte Volle Maan zich niet voordeed in Kreeft, maar in Leeuw. De voorspelling werd geformuleerd op basis van uitleg van de positie van de Maan in Kreeft, terwijl de positie van de Maan in Leeuw de basis had moeten zijn. Er is derhalve sprake van een foutieve voorspelling, veroorzaakt door het overnemen van posities uit efemeriden in plaats van interpoleren.
In de verdere voorspellingen op basis van de maanfasen is er regelmatig sprake van dit soort fouten.

 

Horoscoopfiguren in de correspondentie van Nostradamus
Een deel van de correspondentie van Nostradamus is bewaard gebleven en in 1983 gepubliceerd door Jean Dupèbe onder de titel Nostradamus - Lettres inédites. Deze publicatie omvat 54 brieven, geschreven in de periode februari 1556 - december 1565. Hiervan zijn er 12 geschreven door Nostradamus en zijn er 42 aan hem gericht. 
51 van de 54 brieven zijn Latijnstalig. Dupèbe heeft elke Latijnstalige brief samengevat in het Frans en alle 54 brieven voorzien van aanvullend commentaar. In Nostradamus - Lettres inédites staan ook gegevens van besproken horoscopen (naam, datum, tijdstip en altitude) maar er zijn geen horoscoopfiguren in afgebeeld.
Bernadette Lecureux heeft de 51 Latijnstalige brieven vertaald in het Frans. Deze vertaling is, samen met de drie Franstalige brieven, gepubliceerd in Amadou's L'astrologie de Nostradamus - dossier (1992 [1987]).  Hierin zijn ook reproducties afgebeeld van 15 oorspronkelijke horoscoopfiguren van de correspondentie, transcripts van deze figuren, gemaakt door Robert Morin en horoscoopfiguren op basis van herberekeningen, uitgevoerd door "Méridien Informatique" in Toulon. 
Voorzover in de brieven solaarhoroscopen zijn besproken, zijn deze berekend door "Méridien Informatique". Verder staan in dit gedeelte van L'astrologie de Nostradamus - dossier reproducties van horoscoopfiguren en teksten van de hand van Cyprianus Leovitius. 
De tekst en bijbehorende horoscoopfiguur van de brief van Nostradamus aan de kanunikken van Orange, gedateerd op 4 februari 1562, is niet opgenomen in Nostradamus - Lettres inédites, maar wel in L'astrologie de Nostradamus - dossier.

Brind'Amour heeft wat betreft de horoscopen die Nostradamus heeft gemaakt en waarover hij in zijn brieven heeft geschreven, vastgesteld dat ze worden gekenmerkt door drie categorieën fouten.[4] De eerste categorie is dat planeten niet altijd in de juiste huizen staan. De tweede categorie is dat de posities van de Zon en het MC niet kloppen met het tijdstip waarvoor deze horoscopen zijn berekend. Volgens Brind'Amour voerde Nostradamus geen interpolaties uit, maar koos hij de dichtstbijliggende Sterrentijd en schreef hij de bij die Sterrentijd vermelde posities van de cuspen over. De derde categorie is dat de graadposities van de planeten niet die van het tijdstip van deze horoscopen zijn, maar van het middaguur. Dit wijst erop dat er niet is geïnterpoleerd, maar dat de middaguur-posities die in de efemeriden staan, zijn overgeschreven, een handelwijze die ook blijkt uit graadposities in de Almanachs en Pronostications.
Brind'Amour merkt op dat
Nostradamus in zijn brieven schrijft dat hij een aantal huizensystemen gebruikt, waaronder het Regiomontanus-huizensysteem. Echter, in alle horoscoopfiguren van de correspondentie ligt aan de graadposities van de cuspen alléén het Regiomontanus-huizensysteem ten grondslag.
Als verklaring voor het fenomeen van foutieve huisposities van planeten heeft Brind'Amour de mogelijkheid geopperd dat, ter voorbereiding van eventuele publicatie, in horoscoopfiguren waarin een ander huizensysteem was gebruikt, ter uniformering het Regiomontanus-huizensysteem werd doorgevoerd. In een aantal gevallen zou dit moeten hebben geleid tot andere huisposities van planeten. De gedachte van Brind'Amour was dat de figuur in dát opzicht niet werd aangepast; de planeten bleven in de huizen waarin ze oorspronkelijk stonden. Dit zou dus een oorzaak kunnen zijn voor foutieve huisposities.
Brind'Amour laat in het midden wie de horoscoopfiguren heeft herzien. Hij schrijft: misschien heeft men de cuspen van de huizen herberekend volgens het Regiomontanus-systeem terwijl de planeten in dezelfde huizen bleven staan als voorheen.
[5] Met deze opmerking besluit hij de bespreking van de eerste categorie fouten en gaat hij over op het bespreken van de tweede categorie: het overnemen van cusp-posities uit huizentabellen op basis van de dichtstbijliggende Sterrentijd in plaats van het uitvoeren van interpolaties.
In zijn inleiding op de brieven maakt Dupèbe eveneens gewag van voorbereidingen in het kader van publicatie en schrijft hij dat de collectie bestaat uit herziene, gecalligrafeerde versies, gemaakt in de tweede helft van de zestiende eeuw. In 1629 werd deze collectie door César, de oudste zoon van Nostradamus, uit handen gegeven. Lange tijd werd deze collectie verloren geacht, tot de Fransman Lhez hem vond in 1961.
[6]

De consequentie van de mogelijkheid die Brind'Amour oppert, is dat eerst moet worden vastgesteld welke horoscoopfiguren authentiek zijn, dat wil zeggen door Nostradamus zelf berekend, ingetekend en/of herzien op de manier zoals Brind'Amour heeft beschreven, en welke horoscoopfiguren (in de tweede helft van de zestiende eeuw of later) zijn herzien door anderen. Bij de horoscoopfiguren die door anderen zijn herzien, kan noch de eerste categorie fouten (planeten in verkeerde huizen), noch de tweede categorie (het overschrijven van cusp-posities uit huizentabellen) aan Nostradamus worden toegeschreven. Degene die de oorspronkelijke posities van de tussenliggende huizen (de huizen 2, 3, 5, 6, 8, 9, 11 en 12) verving door posities volgens het Regiomontanus-huizensysteem, kan deze posities evenzogoed hebben overgeschreven uit Regiomontanus-huizentabellen, en wel op basis van de posities van het MC en de Ascendant in de oorspronkelijke horoscoopfiguren. Huizensystemen verschillen van elkaar wat betreft de posities van de tussenliggende cuspen, maar niet wat betreft de posities van de Ascendant en het MC.
Het antwoord op de vraag welke horoscoopfiguren Nostradamus zelf heeft berekend, ingetekend en/of herzien, is ook belangrijk vanwege zijn opmerking in een brief aan Lorenz Tubbe, gedateerd op 13 mei 1562.
[7] Hierin schrijft Nostradamus dat hij voor Hans Rosenberger diens solaarhoroscoop voor 1562 heeft berekend, diens geboortehoroscoop opnieuw heeft berekend en eigenhandig het commentaar heeft geschreven. Zijn overbezette secretarissen hadden echter nog geen tijd dit over te schrijven. Het overschrijven was noodzakelijk omdat het handschrift van Nostradamus niet goed leesbaar was.
De vraag is of de secretarissen alleen als taak hadden het commentaar over te schrijven of dat zij ook de horoscoopfiguren opnieuw moesten tekenen. Bij het opnieuw tekenen van een horoscoopfiguur kunnen fouten worden gemaakt.

 

De kwartaalhoroscoop voor de lente van 1558
Nostradamus heeft op een zeker moment aan Jean Brotot, uitgever in Lyon, twee series voorspellingen gestuurd. Eén ervan bevatte een opdracht, gericht aan de gouverneur van de Provence; de andere bevatte een opdracht, gericht aan Joseph des Panisses, prelaat van Cavaillon, aan wie de Prognostication nouvelle et prédiction portenteuse pour l'an M.D.L.V (de 1555-Prono-F) is opgedragen.
[8]
De antwoordbrief van Brotot dateert van de dag na ontvangst en draagt in de literatuur als datum 20 september 1557. Uit deze brief blijkt dat Brotot de teksten van Nostradamus langdradig vond. De tijd vereiste korte, bondige bewoordingen en de doorsnee lezer zou twee series voorspellingen, gebaseerd op één en dezelfde bron, niet op prijs stellen. Op grond hiervan maakte Brotot aan Nostradamus zijn voornemen kenbaar om in eerste instantie slechts één serie voorspellingen te publiceren (hij liet aan Nostradamus de keuze welke serie), waaraan hij nuttige zaken uit de andere serie zou toevoegen.
[9] Uiteindelijk zou Brotot beide series willen publiceren en de opdracht van iedere serie aan zowel de gouverneur van de Provence richten als aan de prelaat van Cavaillon. Verder zou hij tabellen, bestemd voor de "Bourguignons", aanvullen met heiligendagen, maanfasen en hun betekenissen, kwatrijnen en Franstalige teksten.[10]  
De brief van Brotot heeft waarschijnlijk betrekking op twee series voorspellingen voor 1555: de Almanach pour 1555 en de Prognostication nouvelle et prédiction portenteuse pour l'an M.D.L.V (de 1555-Prono-F), waarvan dr. Patrice Guinard een transcript heeft vervaardigd en online heeft gepubliceerd.
[11]  Uit de brief van Brotot blijkt dat Nostradamus de overzichten met astrologische gegevens niet zelf heeft samengesteld.[12]
In de 1558-Prono-F wordt onder andere aandacht besteed aan de kwartaalhoroscopen voor de lente, zomer, herfst en winter van dat jaar. In de eerste alinea's van de bespreking van de kwartaalhoroscoop voor de lente van 1558 staan de volgende gegevens:
[13]

  1. De datum van de kwartaalhoroscoop: 11 maart 1558;

  2. De positie van de Zon op 11 maart 1558: 0:53 Ram;

  3. De positie van de Maan op 11 maart 1558: 16:40 Leeuw;

  4. De positie van Mars op 11 maart 1558: in Ram;

  5. Een Zon-Jupiter conjunctie en een Maan-Caput Draconis conjunctie op 29 december 1557;

  6. Een Mars-Saturnus conjunctie, in de voorgaande algemene beschrijving van 1558 gedateerd op 1 april 1558;[14] 

  7. Een Maansverduistering, in het verdere verloop gedateerd op 2 april 1558 op 12:32 uur.[15]

Softwaregegevens wijzen het volgende uit:

  1. 29 december 1557, 12:00 uur WPT Venetië: Zon: 17:48 Steenbok, Jupiter: 19:15 Steenbok, Maan: 24:32 Ram, Caput Draconis: 3:25 Stier;

  2. 11 maart 1557, 12:00 uur WPT Venetië: Zon: 0:17 Ram, Maan: 23:41 Boogschutter, Mars: 25:35 Ram;

  3. 1 april 1558, 12:00 uur WPT Venetië: Mars: 10:47 Stier, Saturnus: 9:09 Stier.

  4. 3 april 1558, 0:27 WPT Venetië: Zon: 22:25 Ram, Maan: 22:25 Weegschaal, Caput Draconis: 28:25 Ram.

Het tijdstip van de kwartaalhoroscoop van de lente van 1558 is niet gegeven. Volgens softwaregegevens gaat het in de tekst om posities op 11 maart 1558, 12:00 WPT Venetië. Nostradamus heeft niet berekend hoe laat het zou zijn in Salon-de-Provence als de Zon op 11 maart 1558 op 0:00 Ram zou staan. 
De astrologische gegevens in de tekst van de bespreking van de kwartaalhoroscoop voor de lente van 1558, 29 december 1557 en 1 en 2 april 1558, komen vrij goed overeen met softwaregegevens. De efemeridengegevens wat betreft de Maansverduistering stemmen er zelfs vrijwel mee overeen. Nostradamus telde de dag vanaf het middaguur. De datum 2 april 1558, 12:32, is in feite 3 april 1558, 0:32. Volgens softwaregegevens voltrok de Maansverduistering zich op 3 april 1558, 0:27 WPT Venetië. 
Volgens de tekst van de kwartaalhoroscoop staat de Maan op 11 maart 1558 op 16:40 Leeuw, volgens softwaregegevens staat de Maan om 12:00 WPT Venetië op 23:41 Boogschutter. Verderop in de 1558-Prono-F staat bij de bespreking van de uitwerking van de maanfasen dat er op 11 maart een Laatste Kwartier is, 14 minuten boven het Equinoxpunt, met de Maan op 23:18 Boogschutter.[16] Dit klopt niet; softwaregegevens wijzen uit dat de Maan in dit Laatste Kwartier op 2 Steenbok staat. De opgegeven maanpositie komt overeen met softwaregegevens voor 11 maart 1558, 12:00 WPT Venetië: 23:41 Boogschutter.
In de 1558-Prono-F zijn er voor één en dezelfde datum, 11 maart 1558, twee verschillende maanposities (in Leeuw en in Boogschutter). Dit kan worden uitgelegd als de zoveelste illustratie van het feit dat Nostradamus astrologisch-technisch gezien onvoldoende onderlegd was. Het geval is echter gecompliceerder dan het op het eerste gezicht lijkt.
De datum van de kwartaalhoroscoop van de lente van 1557, besproken in de 1557-Prono-F, is 11 maart, evenals de datum van de kwartaalhoroscoop van de lente van 1558.[17] De graadpositie van de Zon in de kwartaalhoroscoop van de lente van 1557 is volgens de tekst 0:53 Ram, evenals in de tekst van de kwartaalhoroscoop van de lente van 1558. 
In de 1557-Prono-F is in de tekst van de kwartaalhoroscoop van de lente van 1557 noch de tekenpositie van de Maan gegeven, noch de graadpositie. In de 1557-Prono-F staat in de bespreking van de maanfasen van maart 1557 dat op 7 maart een Eerste Kwartier is met de Maan in Tweelingen en op 14 maart een Volle Maan met de Maan in Maagd.[18] Tussen 7 en 14 maart 1557 loopt de Maan gedurende een aantal dagen door het teken Leeuw. Softwaregegevens wijzen uit dat op 11 maart 1557, 12:00 WPT Venetië, de Maan op 16:04 Leeuw stond. 
In de 1558-Prono-F is de kwartaalhoroscoop van de lente gedateerd op 11 maart 1558. Vóórliggende configuraties van 29 december 1557, een bijkomstige omstandigheid op 11 maart 1558 (Mars in Ram) en opvolgende configuraties van 1 en 2 april 1558 (Mars conjunct Saturnus en een Maansverduistering) zijn juist beschreven. Alléén de voor 11 maart 1558 gegeven middaguurpositie van de Maan klopt niet (16:40 Leeuw in plaats van 23:41 Boogschutter), terwijl verderop in de tekst (voorspellingen rond de maanfasen in maart 1558) de vermelding van de maanpositie op 11 maart 1558 wel juist is, zij het dat die maanpositie (Boogschutter) de positie is om 12:00 WPT Venetië en niet de positie tijdens het Laatste Kwartier. 
In de tekst van de 1557-Prono-F is de datum van de kwartaalhoroscoop van de lente 11 maart, evenals in de tekst van de 1558-Prono-F, en de graadpositie van de Zon 0:53 Ram, net als in de tekst van de 1558-Prono-F. Volgens softwaregegevens is de middagpositie van de Maan in de kwartaalhoroscoop van de lente van 1557 (11 maart 1557) 16:04 Leeuw, wat vrijwel overeenkomt met een maanpositie op 16:40 Leeuw in de tekst van de kwartaalhoroscoop in de 1558-Prono-F.
Uit het voorgaande blijkt dat het vermeld zijn van de positie van de Maan op 16:40 Leeuw in plaats van op 23:41 Boogschutter niet noodzakelijkerwijs het gevolg is van een "voor Nostradamus karakteristieke blunder tijdens het aflezen van de efemeriden". Tal van omliggende gegevens zijn namelijk wel juist vermeld. Het heeft er veel van weg dat één of twee gegevens die betrekking hebben op 11 maart 1557, zijn beland in een tekst die betrekking heeft op 11 maart 1558, een tekst die hetzelfde onderwerp heeft (de kwartaalhoroscoop van de lente) als de gegevens die betrekking hebben op 11 maart 1557. Brotot had aan Nostradamus zijn voornemen te kennen gegeven dat hij van twee series voorspellingen in aanvang slechts één serie zou publiceren, waaraan hij "nuttige elementen" uit de andere serie zou toevoegen. En dus rijst de vraag of zijn revisie beperkt is gebleven tot de door hem voorgestelde overheveling, of dat hij nog andere wijzigingen in de tekst heeft aangebracht.

 

De Zonsverduistering van 18 april 1558
In de 1558-Prono-F heeft Nostradamus verschillende keren aandacht besteed aan de Maansverduistering die op 2 april, 12:32, zou plaatsvinden.[19] Hij heeft de opvolgende Zonsverduistering van 18 april niet besproken in de hoedanigheid van een Zonsverduistering, maar als een gewone Nieuwe Maan.[20] In Eclipsium omnium... 1554-1606 heeft Leovitius deze maanfase wél als een Zonsverduistering geclassificeerd en besproken.
In de 1559-Progno-GB heeft Nostradamus teruggeblikt op de Maansverduistering van april 1558, maar niet op de Zonsverduistering die erna kwam.
Het feit dat Nostradamus de Zonsverduistering van april 1558 twee maal niet als zodanig heeft besproken, is om uiteenlopende redenen interessant. Deze redenen houden verband met de voorwaarden om een Zonsverduistering te bespreken als zijnde een Zonsverduistering en met de perioden waarin de 1558-Prono-F en de 1559-Progno-GB zijn geschreven.
Ieder jaar zijn er twee Zonsverduisteringen en minimaal drie Maansverduisteringen. Astrologisch gezien is een Zons- of een Maansverduistering een Nieuwe Maan of Volle Maan die zich afspeelt in de nabijheid van de as Caput - Cauda Draconis, met een orb van rond 10 booggraden.
Leovitius heeft in Eclipsium omnium... die Zons- en Maansverduisteringen besproken, waarbij de verduisterde Zon of de verduisterde Maan op enig moment tijdens het aantal uren verduistering boven de as Ascendant - Descendant stond voor de breedte van Augsburg. Om die reden schrijft hij over bijvoorbeeld het jaar 1606 dat er zich in dat jaar geen zichtbare verduisteringen voordoen; een reden voor hem om ze niet te behandelen. De Zonsverduistering van 18 april 1558 stond in het negende huis van de horoscoop voor die verduistering, berekend voor Augsburg, en werd dus wel behandeld.
Tijdens het onderzoek naar de authenticiteit van Les Significations de l'Eclipse du 16 septembre 1559 is gebleken dat Nostradamus tijdgegevens van Zons- en Maansverduisteringen niet heeft overgenomen uit Eclipsium omnium... maar uit efemeriden. Hij classificeert niet alleen de Zonsverduistering van 18 april 1558 als een gewone Nieuwe Maan, maar ook de Zonsverduistering van november 1556. De opvolgende Maansverduistering van november 1556 classificeert hij als een gewone Volle Maan.
[21]

Het voorwoord van de 1558-Prono-F is gedateerd op 1 mei 1557. Op of rond die datum heeft Nostradamus voorspellingen gedaan voor de Maansverduistering van april 1558. Hij heeft geen voorspellingen gedaan voor een opvolgende Zonsverduistering, integendeel. Na de Maansverduistering begin april 1558 volgde volgens hem een Nieuwe Maan rond medio april.
In de 1559-Progno-GB blikt Nostradamus terug op de Maansverduistering van april 1558, schrijvend over de Maansverduistering van 16 september 1559. Volgens bibliografische gegevens in de 1559-Progno-GB zou dit geschreven zijn in mei 1558, kort na die Maansverduistering. 
Leovitius verwachtte in 1556 dat er zich in april 1558 ook een Zonsverduistering zou voordoen. Nostradamus behandelt in 1557 voor 1558 echter een Nieuwe Maan en blikt daar in 1558 vanzelfsprekend niet op terug. Nu zijn er twee mogelijkheden: of Nostradamus verzwijgt het feit dat er in april 1558 behalve een Maansverduistering ook een Zonsverduistering was, of de Zonsverduistering was voor hem niet zichtbaar. NASA-tabellen wijzen uit dat deze Zonsverduistering niet boven Europa zichtbaar is geweest.
In de efemeriden die Nostradamus heeft gebruikt, is de Zonsverduistering van 18 april 1558 gekwalificeerd als een gewone Nieuwe Maan, wat niet juist is, gezien het feit dat deze Nieuwe Maan zich voordeed in de nabijheid van de as Caput - Cauda Draconis. Deze Zonsverduistering voltrok zich echter buiten Europees gezichtsveld, een reden waarom Nostradamus niet op zijn schreden hoefde terug te keren.

 

De authenticiteit van Les Significations de l'Eclipse du 16 septembre 1559
Volgens de gangbare opinie heeft Nostradamus een aanval op zijn critici ingebed in een voorspelling voor de Maansverduistering van 16 september 1559, vertaald uit Leovitius' Eclipsium omnium... 
In Les Significations... wordt op de eerste bladzijden gewag gemaakt van een horoscoop van de Maansverduistering van 16 september 1559. In die horoscoop staat Mars in het tiende huis vierkant de Cauda Draconis. In de horoscoop van deze Maansverduistering, berekend, getekend en besproken door Leovitius in Eclipsium omnium..., wordt gewag wordt gemaakt van Mars in het achtste huis, dichtbij de Vaste Ster Antares. Dit wijst op twee horoscopen. 
Ondergetekende is niet van mening dat het vermeld zijn in één en hetzelfde boek van twee series horoscoopgegevens die met elkaar strijdig zijn, per definitie typerend is voor de manier waarop Nostradamus de astrologie beoefende. Uit de voorspellingen voor september en oktober 1559 in de 1559-Progno-GB blijkt duidelijk dat de efemeriden van Nostradamus uitwezen dat Mars in die periode in Steenbok staat. Nostradamus brengt deze stand dusdanig vaak ter sprake, dat het onwaarschijnlijk is dat hij in een kort erna geschreven publicatie een dubbele verandering doorvoert, qua teken én huis.
De verschillen tussen de tijdsopgaven en de opsomming van Zons- en Maansverduisteringen in de boeken van Nostradamus en Leovitius zijn dermate groot, dat ernstig kan worden betwijfeld of Nostradamus in 1558, het jaar waarvan wordt verondersteld dat hij daarin Les Significations... schreef, in het bezit was van Eclipsium omnium... 



Engelstalige versies van de Almanach pour 1559
In het onderzoek dat ten grondslag ligt aan Nostradamus, astrologie en de Bijbel zijn twee Engelstalige versies ter sprake gekomen van de Almanach pour 1559.[22] Eén ervan, de Almanacke for the yeare of our Lorde God, 1559 (de 1559-Almanacke-GB), bevat de maandkalenders waarin onder andere maanfasen staan en maandkwatrijnen. De andere versie, de Prognostication of maister Michael Nostredamus, Doctour in Phisick. In Province for the yeare of our Lorde, 1559 (de 1559-Progno-GB) bevat een vertaling van de voorspellingen die zijn gebaseerd op maanfasen, astrologische aspecten en kwartaalhoroscopen.
In een aantal gevallen verschillen de tijdstippen van maanfasen in de 1559-Almanacke-GB met die in de 1559-Progno-GB. Anders gezegd: de tijdstippen in de tabellen verschillen van de tijdstippen in de tekst van de voorspellingen. De suggesties die Brotot deed in zijn brief van 20 september 1557, kunnen betekenen dat deze tabellen niet door Nostradamus zijn verstrekt of samengesteld, maar zijn toegevoegd of aangevuld door de uitgever, en dat Nostradamus zich bij het samenstellen van zijn voorspellingen baseerde op efemeriden. 
Uiteraard getuigt het niet van professionaliteit dat in één en hetzelfde werk (de 1559-Almanach-F, uiteenvallend in de 1559-Almanacke-GB en de 1559-Progno-GB) de tijdstippen van maanfasen niet eensluidend zijn. Het lijkt er echter op dat de tabellen astrologisch gezien een meer decoratieve functie hadden, voortvloeiend uit de opzet van Almanachs, en dat Nostradamus voor de voorspellingen geen gebruik maakte van deze tabellen, maar van efemeriden.
Vergelijking van de inhoud van de 1559-Progno-GB met softwaregegevens en met gegevens in boek 4, deel 1 van het Recueil des Présages Prosaïques heeft uitgewezen dat de kwaliteit van de 1559-Progno-GB ernstig te wensen overlaat. In de voorspelling voor januari 1559 zijn tien maanfasen besproken, terwijl er in één maand vier maanfasen zijn, hooguit vijf. De oorzaak blijkt te liggen in het feit dat de tekst van voorspellingen, gebaseerd op een aantal maanfasen die zich voordoen in augustus en december 1559, is beland in het hoofdstuk dat betrekking heeft op januari 1559. 
Sommige teksten in de 1559-Progno-GB wijken af van de oorspronkelijke astrologische context in de Franse brontekst, kennelijk met de bedoeling de reeds vertaalde tekst lopend te houden. Dit wijst op een bewuste poging van de vertaler dan wel de uitgever om fouten in de vertaling te verdonkeremanen.

 

Uurhoek inbraak kathedraal Orange, 3 februari 1562
De brief die Nostradamus aan de kanunniken van Orange schreef over de inbraak die in 1561 in hun kathedraal had plaatsgevonden, is gedateerd op 4 februari 1562. Bij deze brief hoort een horoscoopfiguur, gedateerd op 3 februari 1562, "hora 7 post meridiem" (19:00 uur).[23]
In de oorspronkelijk gedrukte horoscoopfiguur is het cijfer 7 slecht leesbaar en het lijkt wel een 4. De manier waarop het cijfer 7 is weergegeven, doet denken dat de tekenaar dit cijfer in eerste instantie vergeten was en het erbij heeft geflanst. Ook andere cijfers in de figuur zijn slecht leesbaar. 
In het onderzoek dat ten grondslag ligt aan Nostradamus, astrologie en de Bijbel was de eerste stap bij het natrekken van de juistheid van deze horoscoopfiguur: het herleiden van de Sterrentijd uit de posities van het MC en de Ascendant. De Sterrentijd bleek te zijn: 4:20:39. De posities van het MC en de Ascendant pasten bij de coördinaten van Salon-de-Provence. De bij deze Sterrentijd horende WPT voor Salon-de-Provence bleek te zijn: 18:47:53. De conclusies waren dat het slecht leesbare cijfer achter het woord "hora" het cijfer 7 is en dat het verschil tussen "hora 7 post meridiem" (19:00) en softwaregegevens (18:47:53) 12 minuten en 7seconden is. Jammer genoeg is het aantal fouten in de figuur zodanig, dat er niet uit kan worden afgeleid of de planeetposities die van het middaguur zijn van 3 februari 1562, of dat ze zijn geïnterpoleerd voor 3 februari 1562, 18:47:53 (WPT Salon-de-Provence). Volgens softwaregegevens is de middaguur-positie van de Maan op 3 februari 1562 (WPT Venetië) 21:04 Waterman. In de horoscoopfiguur staat 3 Waterman. 
De uurhoek van de inbraak in de kathedraal van Orange is ook besproken door Amadou, Brind'Amour en Leroy. 
Amadou heeft drie horoscoopfiguren afgebeeld: de oorspronkelijke figuur, een transcript en een herberekende horoscoop voor 3 februari 1562, 16:00 WPT Salon-de-Provence. Amadou heeft het slecht leesbare cijfer 7 gelezen als een 4 en gaat niet in op het probleem waarom in de oorspronkelijke figuur de posities van de cuspen zijn zoals ze zijn. Hij presenteert een herberekende figuur op basis van 16:00 WPT Salon-de-Provence, waaruit bijvoorbeeld voortvloeit dat het MC op 24:55 Ram staat, terwijl dit in de oorspronkelijke figuur 7 Tweelingen was. 
Brind'Amour, zo blijkt uit een door Peter Lemesurier verstrekt overzicht, kwam tot de conclusie dat het opgegeven tijdstip van de uurhoek aangaande de inbraak 155 minuten (2 uur en 35 minuten) vroeger lag dan het feitelijke tijdstip van de horoscoop. Blijkbaar heeft ook Brind'Amour de tijdsaanduiding in de oorspronkelijke horoscoopfiguur opgevat als "hora 4 post meridiem" en kwam hij uiteindelijk uit op 18:35 WPT Salon-de-Provence. Als hij de tijdsaanduiding in de horoscoopfiguur zou hebben gelezen als "hora 7 post meridiem", was hij tot de conclusie gekomen dat dit 25 minuten later was dan het feitelijke tijdstip van de horoscoop.
Leroy heeft tijdens het natekenen van de horoscoopfiguur fouten gemaakt bij het noteren van de datum, de tijd en de positie van een cusp. Als de lezer van zijn boek de oorspronkelijke figuur niet kent, dicht hij deze fouten ten onrechte toe aan Nostradamus. 

 

Kwartaalhoroscopen in de Almanach pour l'an M.D.LX.VI (de 1566-Almanach-F)
Er wordt gezegd dat Nostradamus onvoldoende benul had van de astrologische theorie om zelfs maar te onderkennen wat de bezwaren van Videl tegen zijn "rekenmethoden" inhielden. Videl tekende onder andere bezwaar aan tegen het feit dat Nostradamus bij het bespreken van de intrede van de Zon in het teken Ram in 1557 als positie van de Zon 0:53 Ram vermeldde, terwijl dat 0:00 Ram zou moeten zijn, een handelwijze die opnieuw wijst op het niet interpoleren van efemeridengegevens.
In de Almanach pour l'an M.D.L.X.VI (de 1566-Almanach-F) zijn horoscoopfiguren afgebeeld van de vier kwartaalhoroscopen van dat jaar. In iedere horoscoop neemt de Zon een 0:00 positie in. Hieraan, en ook aan de positie van de Maan, valt te zien dat er sprake is van goede interpolatie. De posities van de cuspen kloppen met de horoscoopgegevens; naar het zich laat aanzien is de WPT Venetië gebruikt en zijn de horoscopen berekend voor de 46e breedtegraad. 
De horoscoopfiguren hebben geen decoratieve functie, maar zijn in de 1566-Almanach-F geanalyseerd, getuige de opmerking dat in de kwartaalhoroscoop voor de winter van 1566 Saturnus stationair is. In de bijbehorende horoscoopfiguur is deze bijzonderheid bij Saturnus inderdaad vermeld.
De vraag is of Nostradamus deze horoscopen zelf heeft berekend of dat hij ze heeft overgenomen. Hoe dat ook zij, hij heeft kwartaalhoroscopen besproken waarin de Zon de juiste positie had, 0:00. Ten opzichte van de 1557-Prono-F en de 1558-Prono-F, waarin middagposities van de Zon zijn vermeld, kan dit worden gezien als een verbetering. De data en tijdstippen van de maanfasen en de opgegeven maanposities bevatten echter dezelfde fouten en onvolledigheden als die in de 1557-Prono-F en de 1558-Prono-F: middaguurposities in plaats van posities tijdens de exacte maanfase en ongespecificeerde tijdstippen, die niet zijn gebaseerd op WPT Salon-de-Provence, maar op WPT Venetië.

 

Mogelijkheden en beperkingen bij het gebruik van astrologische software
Brind'Amour heeft de astrologische gegevens in Almanachs, Pronostications en horoscopen gecontroleerd aan de hand van efemeriden die Nostradamus gebruikte. Christian Wöllner, de schrijver van Das Mysterium des Nostradamus (1926), was voor zijn controleberekeningen zijn astrologische bevindingen aangewezen op onder andere de Alfonsinische tabellen. De Duitse onderzoekster Noll-Husum gebruikte onder andere Schoch's Planetentafeln für Jedermann, aangevuld met de Oxford-tabellen.[24] In het onderzoek dat ten grondslag ligt aan Nostradamus, astrologie en de Bijbel is in aanvang de Tuckerman Ephemeris gebruikt, aangevuld met formules voor het berekenen van de Sterrentijd en de positie van de Caput Draconis. Sinds een paar jaar wordt gewerkt met het programma AstroScoop Plus.

Ondanks enkele beperkingen, die verband houden met het onderzochte materiaal, stemt het gebruik van AstroScoop Plus tot volle tevredenheid. De middaguurposities van Zon, Maan en Caput Draconis en de tijdstippen van de maanfasen, opgegeven in de tekst van de onderzochte Almanachs en Pronostications, stemmen vrij goed overeen met  AstroScoop Plus. Het was hierdoor mogelijk om in korte tijd de verkeerde vermeldingen in de 1559-Progno-GB op de juiste plaats te zetten.
Het verschil in planeetposities tussen de toenmalige efemeriden en AstroScoop Plus is soms twee booggraden. In de datum waarop planeten van richting veranderen (van direct in retrograde of vice versa) kan één tot twee dagen verschil zitten. Hier moet rekening mee worden gehouden bij het vergelijken van astrologische gegevens in Almanachs, Pronostications en correspondentie met die van AstroScoop Plus, die dan een trend opleveren in plaats van een exacte afspiegeling van de berekeningen van destijds. Soms kan die trend voldoende onthullend zijn, wat bijvoorbeeld is gebleken tijdens de analyse van astrologische gegevens in Les Significations...
Met AstroScoop Plus is het mogelijk om astrologische factoren te selecteren. In het geval van het onderzoek dat ten grondslag ligt aan Nostradamus, astrologie en de Bijbel zijn dat de zeven klassieke planeten, de Caput Draconis, de majeure aspecten en de oude huizensystemen (Campanus, Porphyrius en Regiomontanus).
Met AstroScoop Plus is het ook mogelijk een database aan te leggen van onderzochte gegevens in de vorm van een directory-structuur. De astrologische gegevens in bijvoorbeeld de 1557-Prono-F zijn ondergebracht in de directory 1557-Prono-F, met als subdirectories: aspecten, kwartaalhoroscopen en maanfase-horoscopen.

Vroegere denkbeelden ten aanzien van planeetstanden of planetaire cycli worden niet afgespiegeld in het hedendaagse materiaal (efemeriden, software). Dit kan leiden tot interpretatieproblemen. Als voorbeeld: noot 9 van J.P. Brach in Livre de l'estat et mutation des temps
Brach schrijft: "Abu-Masha Djafar ibn Mohammed, in de middeleeuwen Albumazar genoemd, Arabisch astroloog, 9e eeuw, was de allereerste (ons bekende) die de grote turbulenties voorspelde voor de precieze datum in 1789, waarvandaan de referenties afkomstig zijn van Turrel, Roussat, Carrion, Nostradamus enz." Brach doelt op een door Albumazar beschreven "grote conjunctie" van Jupiter en Saturnus in 1789. 
Volgens hedendaags materiaal was er in 1789 geen "grote conjunctie". Saturnus liep in 1789 door Vissen, Jupiter van Kreeft naar Maagd. Wel was er een Jupiter-Saturnus conjunctie in 1782, maar die vond plaats op 28 Boogschutter en was geen "grote conjunctie". 
Het inzicht in de denkbeelden van Albumazar ontstaat pas na raadplegen van omliggende literatuur en niet naar aanleiding van het gebruik van hedendaags materiaal. Dat materiaal geeft wel antwoord op de vraag in hoeverre vroegere denkbeelden rond planetaire cycli bevestigd worden door "de werkelijkheid van de efemeride". De voorspelling van Albumazar blijkt een toevalstreffer te zijn, waarbij op een voorspelde datum een voorspelde gebeurtenis plaatsvond, die niet vergezeld ging van het beschreven hemelverschijnsel. 
Bij het gebruik van hedendaags materiaal in het nostradamisch onderzoek is dit een niet te onderschatten punt van aandacht. 

 

De Meern, 3 juli 2004
T.W.M. van Berkel
bijgewerkt op 28 januari 2009

 

Noten
De titels, de plaats en het jaar van uitgifte van de publicaties van de in deze noten genoemde auteurs staan in de bibliografie.

  1. Amadou, p.208.  [tekst]

  2. Chevignard, p.414.  [tekst]

  3. Chevignard, p.414: Pleine Lune le 14.a 12.heu.75.minu.à 27.deg.47.mi de Cancer, qui sera par aquosité humide. auc quelque moderatió...  [tekst]

  4. Brind'Amour, 1993.  [tekst]

  5. Brind'Amour: Peut-être aura-t-on recalculé les pointes des maisons d'après le système de Regiomontanus tout en gardant les astres dans les mêmes maisons qu'avant.  [tekst]

  6. Dupèbe, p.11-13. Uit zijn inleiding blijkt niet of het herschrijven zich heeft beperkt tot de brieven, of dat ook de horoscoopfiguren opnieuw zijn gemaakt. In de horoscoopfiguren die zijn afgebeeld in L'astrologie de Nostradamus - dossier is de legenda (horoscoopgegevens) gedrukt in plaats van geschreven.  [tekst]

  7. Amadou, p.139-143; Dupèbe, p.131-139.  [tekst]

  8. Benazra: The Predictions and Almanachs of Michel Nostradamus.  [tekst]

  9. Volgens Dupèbe was Brotot voornemens de 1558-Prono-F te publiceren (Dupèbe, p.15).  [tekst]

  10. Amadou, p.64; Dupèbe, p.31-32.  [tekst]

  11. Guinard: http://cura.free.fr/dico-a/812pro55.html.  [tekst]

  12. Een en ander betekent dat de brief van Brotot niet dateert van 20 september 1557, maar van 20 september 1554. [tekst]

  13. Chevignard, p.426-427.  [tekst]

  14. Chevignard, p.421.  [tekst]

  15. Chevignard, p.428 en 439.  [tekst]

  16. Chevignard, p.439.  [tekst]

  17. Chevignard, p.401.  [tekst]

  18. Chevignard, p.414.  [tekst]

  19. Chevignard, p.427 en 438-439.  [tekst]

  20. Chevignard, p.439.  [tekst]

  21. Van Berkel: Les Significations de l'Eclipse 1559 en de Prognostication for the year 1559.  [tekst]

  22. Van Berkel: De Prognostication for the year 1559 en het Recueil des Présages Prosaïques.  [tekst]

  23. Van Berkel: Uurhoek diefstal heilige voorwerpen uit de kathedraal van Orange.  [tekst]

  24. Noll-Husum, 1936, in: Amadou, p.369.  [tekst]

 

 
top

© T.W.M. van Berkel, De Meern, NL
alle rechten voorbehouden / all rights reserved

top